-केदार शर्मा
सर्वज्ञजी (एआई) भन्नुहुन्छ :
‘कतै हामी संसारको चालचलन र इतिहास नबुझी यत्तिकै छक्क परिरहेका त छैनौं?’ भन्ने लाग्यो ’सर्वज्ञजी’ ( एआई) लाई मैले सोधेँः ‘एकजना विश्व संसदीय इतिहासकार र विश्लेषकका नाताले जवाफ दिनुहोस्, के विश्वभरका कुनै पनि संसदमा अहिलेसम्म यस्तो घटना रेकर्ड गरिएको छ, जहाँ राज्य प्रमुखले सम्बोधन गरिरहेका बेला सरकार प्रमुख अचानक उठेर बाहिरिएको होस्?’ सर्वज्ञजीको जवाफ जस्ताको तस्तैः
विश्वभरका संसदीय इतिहासकार र विश्लेषकहरूको व्यावसायिक मूल्याङ्कन अनुसार, राज्य प्रमुख (जस्तैः राष्ट्रपति, राजा वा गभर्नर–जनरल) ले संसदमा औपचारिक सम्बोधन गरिरहेको समयमा सरकार प्रमुख (जस्तैः प्रधानमन्त्री) एक्कासि उठेर बाहिरिएको कुनै पनि प्रमाणित अभिलेख छैन।) यी दुई पदहरूबीचको सम्बन्ध गहिरो संवैधानिक परम्परा र मर्यादाद्वारा बाँधिएको हुन्छ। यस्तो ‘अकस्मात बर्हिगमन’ (Walkout) ले ठूलो संवैधानिक संकट निम्त्याउने वा सरकार तत्काल बर्खास्त हुन सक्ने जोखिम हुने भएकाले पनि यस्तो घटना असम्भव जस्तै मानिन्छ।
यस्तो घटना अहिलेसम्म नहुनुका मुख्य कारणहरूः
सम्बोधनको उत्तरदायित्वः धेरैजसो संसदीय प्रणालीहरूमा (जस्तैः बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलिया वा भारत), राज्य प्रमुखले पढ्ने भाषण वास्तवमा सरकार प्रमुख र मन्त्रिपरिषद्ले नै तयार पारेको हुन्छ। आफ्नै शब्दहरू वा एजेन्डा वाचन भइरहेको बेला बाहिरिनु राजनीतिक रूपमा अर्थहीन हुन्छ र यसले सरकारकै राजीनामाको संकेत गर्दछ।
‘धन्यवादको प्रस्ताव’: संसदीय मर्यादा अनुसार राज्य प्रमुखको सम्बोधनपछि सरकार प्रमुख वा उहाँको प्रतिनिधिले औपचारिक रूपमा ’धन्यवादको प्रस्ताव’ पेश गर्नुपर्ने हुन्छ। यदि सरकार प्रमुख नै बाहिरिएमा यो अनिवार्य संसदीय प्रक्रिया अवरुद्ध हुन पुग्छ। संवैधानिक तटस्थताः राज्य प्रमुखको सम्बोधनलाई सामान्यतया ‘राजनीतिभन्दा माथि’ मानिन्छ। अर्ध–राष्ट्रपतीय प्रणाली (जस्तैः फ्रान्स वा श्रीलंका) मा राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री फरक दलको भए तापनि, राज्य प्रमुखको भाषणको समयमा प्रधानमन्त्रीको उपस्थिति हुनुलाई गणतन्त्रको स्थिरताको प्रतीकका रूपमा हेरिन्छ।
केही मिल्दाजुल्दा वा उल्लेख्य घटनाहरूः
यद्यपि, प्रधानमन्त्रीले राज्य प्रमुखलाई यसरी अपमान गरेको घटना नभए पनि केही अन्य उच्चस्तरीय संसदीय घर्षणहरू भने भएका छन्ः
विपक्षी दलहरूको बर्हिगमनः राज्य प्रमुखको सम्बोधनको समयमा विपक्षी दलहरूले विरोध स्वरूप संसद छोड्नु (Walkout) एउटा सामान्य घटना हो। उदाहरणका लागि, दक्षिण अफ्रिकामा ’स्टेट अफ द नेसन’ सम्बोधनका क्रममा विपक्षी दलका सांसदहरू पटक–पटक बाहिरिएका छन्।
सन् १९७५ को अस्ट्रेलियाली संवैधानिक संकटः तत्कालीन प्रधानमन्त्री गफ ह्विटलमले भाषणको बीचमा संसद छोडेका त थिएनन्, तर गभर्नर–जनरल जोन केरले उनलाई पदबाट बर्खास्त गरेपछि उनले संसदको सिँढीमा उभिएर दिएको अभिव्यक्ति ऐतिहासिक मानिन्छ। उनले भनेका थिए, ‘भगवानले रानीको रक्षा गरुन् भन्नु उचितै होला, किनकि गभर्नर–जनरललाई अब कसैले बचाउन सक्दैन।’ सरकार भित्रको तनावः मन्त्रीहरूले मन्त्रिपरिषद् बैठक छोडेको वा प्रधानमन्त्रीले आफ्नै दलको बैठक छोडेको रेकर्डहरू छन्, तर ती औपचारिक राजकीय समारोहमा गरिएको अपमान नभई आन्तरिक राजनीतिक चालबाजी मात्र थिए।
निष्कर्षः
यदि आजको समयमा कुनै प्रधानमन्त्रीले राज्य प्रमुखको सम्बोधन भइरहेको बेला संसद छोडेर हिँडेमा, त्यसलाई संसदीय मर्यादाको अभूतपूर्व उल्लंघन मानिनेछ। संवैधानिक विज्ञहरूले यसलाई ‘अप्रत्यक्ष राजीनामा’ वा सरकारको वैधानिकता समाप्त भएको संकेतका रूपमा व्याख्या गर्नेछन्।
