डा. रामकृष्ण तिमल्सेना ।
मानव जीवनमा वैराग्य र आलस्य दुई यस्ता अवस्थाहरू हुन् जुन बाहिरी रूपमा कहिलेकाहीँ समान देखिन सक्छन्। दुवै अवस्थामा व्यक्ति भोगविलास, प्रतिस्पर्धा वा सांसारिक गतिविधिबाट केही दूरीमा देखिन सक्छ। तर गहिरो रूपमा हेर्दा यी दुईको आधार, उद्देश्य र परिणाम पूर्णतः फरक हुन्छन्। वैराग्य चेतनाको उच्च अवस्था हो भने आलस्य चेतनाको जड अवस्था हो। एकले मानिसलाई आत्मविकासतर्फ उन्मुख गराउँछ भने अर्कोले उसको क्षमता र सम्भावनालाई क्षीण बनाउँछ।
वैराग्यको स्वरूप
वैराग्यको अर्थ संसारको त्याग गर्नु होइन, संसारप्रतिको अनावश्यक आसक्ति त्याग गर्नु हो। वैरागी व्यक्ति आफ्नो कर्तव्यबाट भाग्दैन। उसले परिवार, समाज, राष्ट्र र मानवताप्रति आफ्नो उत्तरदायित्व पूरा गर्छ, तर त्यसको फल, प्रशंसा वा व्यक्तिगत स्वार्थमा बाँधिँदैन। वैराग्यले मनलाई स्थिर, विवेकी र स्वतन्त्र बनाउँछ। यसले व्यक्तिलाई लोभ, मोह, क्रोध र अहंकारबाट माथि उठ्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले वैराग्य निष्क्रियता होइन, बरु शुद्ध चेतनाका साथ गरिने कर्मको आधार हो।
आलस्यको प्रकृति
आलस्य भनेको गर्नुपर्ने कार्यलाई नगर्ने, जिम्मेवारीबाट पन्छिने वा प्रयत्न गर्न अनिच्छुक हुने मानसिक प्रवृत्ति हो। आलस्यमा व्यक्तिको शक्ति र क्षमता निष्क्रिय बन्छ। उसले कठिनाइबाट बच्न खोज्छ, श्रमलाई बोझ सम्झन्छ र अवसरहरूलाई उपयोग गर्न सक्दैन। आलस्यले व्यक्तिको आत्मविश्वास घटाउँछ, प्रगति रोक्छ र अन्ततः निराशा तथा परनिर्भरताको अवस्था सिर्जना गर्छ। आलस्यको मूल कारण प्रायः अज्ञान, उदासीनता वा आत्मअनुशासनको कमी हुन्छ।
वैराग्य र आलस्यबीचको मौलिक भिन्नता
वैराग्य र आलस्यबीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता कर्मप्रतिको दृष्टिकोणमा हुन्छ। वैरागी व्यक्ति कर्म गर्छ तर कर्मको फलमा आसक्त हुँदैन। आलसी व्यक्ति भने कर्म गर्न नै चाहँदैन। वैराग्यमा जागरूकता, आत्मनियन्त्रण र विवेक हुन्छ। आलस्यमा जडता, टारटार गर्ने बानी र उदासीनता हुन्छ। वैराग्यले व्यक्तिलाई भित्री शान्ति, ज्ञान र आत्मविश्वासतर्फ लैजान्छ भने आलस्यले पतन, पछुतो र असफलताको बाटो खोल्छ।
जीवनका उदाहरणहरू
इतिहासमा अनेक वैरागी व्यक्तित्वहरू अत्यन्त कर्मशील देखिन्छन्। राजा जनकले राज्य सञ्चालन गर्दै वैराग्यको आदर्श प्रस्तुत गरे। भगवान बुद्धले वैराग्य अपनाएपछि सम्पूर्ण जीवन मानव कल्याणका लागि समर्पित गरे। आदि शंकराचार्यले अल्पायुमा विशाल दार्शनिक अभियान सञ्चालन गरे। यी सबै उदाहरणले देखाउँछन् कि वैराग्यले कर्मलाई समाप्त गर्दैन, बरु त्यसलाई उच्च उद्देश्यसँग जोड्छ। यसको विपरीत, आलस्यले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य र सम्भावनाबाट टाढा पुर्याउँछ।
निष्कर्ष
वैराग्य र आलस्यबीचको अन्तर बुझ्नु जीवनका लागि अत्यन्त आवश्यक छ। बाहिरी रूपमा दुवैमा संसारप्रति दूरी देखिए पनि वैराग्य विवेकपूर्ण अनासक्ति हो भने आलस्य जिम्मेवारीबाट पलायन हो। वैराग्यले मानिसलाई कर्मयोगी बनाउँछ, जबकि आलस्यले निष्क्रिय बनाउँछ। त्यसैले साँचो वैराग्यको चिन्ह काम नगर्नु होइन, बरु काम गर्दै पनि त्यसको मोह र अहंकारबाट मुक्त रहनु हो। यही कारण वैराग्य आध्यात्मिक उन्नतिको मार्ग हो भने आलस्य पतनको कारण हो।
