-डा. रामकृष्ण तिमल्सेना ।
संसारलाई गहिरो रूपमा हेर्ने हो भने एउटा अद्भुत सत्य देखिन्छ, हामीले स्वतन्त्र वस्तु ठानेका अधिकांश चीजहरू वास्तवमा कुनै न कुनै शक्ति, ऊर्जा, सूचना वा चेतनाको माध्यम मात्र हुन्। बाँसुरी संगीत होइन, संगीतलाई व्यक्त गर्ने माध्यम हो। नदी पानी होइन, पानीलाई प्रवाहित गर्ने माध्यम हो। हावा सुगन्ध वा दुर्गन्ध होइ, ती गन्धहरूलाई एक स्थानबाट अर्को स्थानसम्म पुर्याउने माध्यम हो। विद्युत् तार होइन, तार त विद्युत् बग्ने मार्ग मात्र हो। यसरी हेर्दा प्रकृतिका अधिकांश वस्तुहरू आफैँ अन्तिम वास्तविकता नभई कुनै गहिरो सत्यको अभिव्यक्तिका साधन वा माध्यमका रूपमा देखिन्छन्।
वैदिक र उपनिषदिक दर्शनले वर्णन गरेका पञ्चमहाभूत , पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाशलाई पनि यही दृष्टिकोणबाट बुझ्न सकिन्छ। पृथ्वीले स्थिरता र संरचनालाई व्यक्त गर्छ, जलले प्रवाह र जीवनलाई, अग्निले रूपान्तरण र ऊर्जालाई, वायुले गति र सञ्चारलाई तथा आकाशले सम्पूर्ण अस्तित्वलाई धारण गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ। यी तत्त्वहरू आफैँ अन्तिम सत्य होइनन्; बरु चेतना र ऊर्जाले आफूलाई प्रकट गर्ने विभिन्न माध्यम हुन्। आधुनिक विज्ञानले पनि पदार्थ र ऊर्जाको गहिरो अध्ययन गर्दा सबै कुरा निरन्तर कम्पन, ऊर्जा र सूचनाको जालो भएको संकेत दिन्छ। त्यसैले पञ्चतत्त्वलाई केवल भौतिक पदार्थका रूपमा होइन, ब्रह्माण्डीय शक्तिको अभिव्यक्त माध्यमका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
मानव शरीर पनि यस्तै एक अद्भुत माध्यम हो। शरीर आफैँ जीवन होइन, जीवन प्रकट हुने साधन हो। आँखाले देख्छ तर आँखाभित्र देख्ने शक्ति छैन। कानले सुन्छ तर कान स्वयं चेतन छैन। मस्तिष्कले विचार प्रशोधन गर्छ तर विचारको साक्षी मस्तिष्कभन्दा पनि गहिरो तहमा रहेको चेतना हो। उपनिषद्हरूले यसै कारण शरीरलाई रथ, इन्द्रियहरूलाई घोडा र आत्मालाई रथीको रूपमा चित्रण गरेका छन्। शरीर एउटा उपकरण हो, जसबाट जीवनले आफूलाई व्यक्त गर्छ। शरीरको मूल्य त्यसमा रहेको चेतनाका कारण हो; चेतना बिना शरीर केवल जैविक पदार्थको संरचना मात्र रहन्छ।
तर माध्यमको अवधारणा शरीरमा मात्र सीमित छैन। मन, बुद्धि र अहंकार पनि माध्यम नै हुन्। मन विचारहरूको प्रवाहको माध्यम हो, बुद्धि विवेक र निर्णयको माध्यम हो, अहंकार व्यक्तिगत पहिचानको माध्यम हो। मानिसले प्रायः आफूलाई आफ्नो विचार, भावना वा नामसँग जोडेर हेर्छ, तर ती सबै परिवर्तनशील छन्। विचारहरू आउँछन् र जान्छन्, भावनाहरू बदलिन्छन्, पहिचानहरू समयसँगै रूपान्तरित हुन्छन्। तर ती सबै परिवर्तनलाई अनुभव गर्ने साक्षी चेतना भने स्थिर रहन्छ। त्यसैले पूर्वीय दर्शनले मानिसको वास्तविक स्वरूपलाई विचार वा शरीरमा होइन, ती सबैलाई अनुभव गर्ने चेतनामा खोजेको छ।
प्रकृतिमा सुगन्ध र दुर्गन्धको उदाहरणले माध्यमको तटस्थ स्वभावलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। हावाले फूलको सुवास पनि बोक्छ र फोहोरको दुर्गन्ध पनि। हावा स्वयं न राम्रो हुन्छ न नराम्रो; त्यो केवल वहन गर्ने माध्यम हो। मानिसको जीवनमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। एउटै मानव शरीरबाट प्रेम, करुणा, ज्ञान र सेवा प्रवाहित हुन सक्छ, त्यही शरीरबाट क्रोध, लोभ, हिंसा र घृणा पनि प्रकट हुन सक्छ। प्रश्न शरीरको होइन, त्यसबाट कुन चेतना र कस्ता गुणहरू प्रवाहित भइरहेका छन् भन्ने हो। यस अर्थमा प्रत्येक व्यक्ति एउटा च्यानल हो, जसबाट कुनै न कुनै प्रकारको ऊर्जा संसारमा व्यक्त भइरहेको हुन्छ।
श्रीकृष्णको बाँसुरीलाई आध्यात्मिक प्रतीकका रूपमा हेर्दा पनि माध्यमको यही रहस्य प्रकट हुन्छ। बाँसुरीको विशेषता यसको खालीपन हो। यदि बाँसुरी भित्रबाट पूर्ण रूपमा खुला र रिक्त नभएको भए त्यसबाट मधुर संगीत निस्कन सक्दैनथ्यो। यही कारण धेरै आध्यात्मिक परम्पराहरूले अहंकारको त्यागलाई महत्त्व दिएका छन्। जब मानिस आफ्नो सीमित ‘म’ बाट मुक्त हुन थाल्छ, तब ऊ उच्च चेतना, करुणा र ज्ञानको माध्यम बन्न थाल्छ। जति बाँसुरी खाली हुन्छ, उति मधुर संगीत निस्कन्छ; जति मन अहंकारबाट मुक्त हुन्छ, उति दिव्य चेतनाको अभिव्यक्ति स्पष्ट हुन्छ।
अन्ततः सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई पनि एउटा विशाल माध्यमका रूपमा हेर्न सकिन्छ। ताराहरू, ग्रहहरू, जीवजन्तुहरू, वनस्पतिहरू, मानव समाज र सम्पूर्ण प्रकृति कुनै अलग-अलग स्वतन्त्र सत्ता नभई एउटै सार्वभौमिक वास्तविकताको विविध अभिव्यक्तिहरू हुन्। वेदान्तले यस वास्तविकतालाई ब्रह्म भन्छ, कसैले परमचेतना भन्छ, कसैले ईश्वर भन्छ र कसैले शुद्ध अस्तित्व। नाम फरक हुन सक्छन्, तर संकेत एउटै सत्यतर्फ हुन्छ। यदि सबै वस्तुहरू माध्यम हुन् भने अन्तिम सत्य त्यो हो जसले यी सबै माध्यमहरूद्वारा आफूलाई व्यक्त गरिरहेको छ। त्यसैले मानव जीवनको गहिरो बोध ‘म मालिक हुँ’ भन्ने धारणामा होइन, ‘म एउटा माध्यम हुँ’ भन्ने अनुभूतिमा निहित छ।
जब मानिसले आफूलाई माध्यमका रूपमा चिन्न थाल्छ, तब जीवनप्रतिको दृष्टिकोण बदलिन्छ। अहंकार कम हुन्छ, विनम्रता बढ्छ, र आफ्नो अस्तित्वलाई ठूलो ब्रह्माण्डीय प्रक्रियाको एउटा अंशका रूपमा अनुभव गर्न थालिन्छ। तब मानिसले बुझ्न थाल्छ कि नदी समुद्रतर्फ बग्ने माध्यम हो, हावा सुगन्ध बोक्ने माध्यम हो, बाँसुरी संगीतको माध्यम हो, शरीर चेतनाको माध्यम हो, र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड अनन्त सत्यको अभिव्यक्तिको माध्यम हो। यही बोध माध्यमको दर्शनको सार हो।
