-डा. रामकृष्ण तिमल्सेना
भूमिकाः सिंहासन कि सेवा ?
सिंहासन आफैंमा न त शुभ हो न अशुभ। सिंहासन केवल उत्तरदायित्वको आसन हो। त्यसमा बस्ने व्यक्तिको चेतनाले त्यसको स्वरूप निर्धारण गर्छ। विनम्र व्यक्ति सिंहासनमा पुग्दा त्यो धर्मको केन्द्र बन्छ, तर अहंकारी व्यक्ति त्यही सिंहासनमा पुग्दा त्यो अत्याचारको केन्द्र बन्छ। पुराणहरूमा कंस र रावण यही सत्यका दुई शक्तिशाली उदाहरण हुन्। दुवैसँग शक्ति थियो, प्रतिभा थियो, संगठन क्षमता थियो, नेतृत्व थियो; तर उनीहरूको चेतनामा विनम्रताको स्थान अहंकारले लिएपछि सिंहासन धर्मको होइन, अहंकारको प्रतीक बन्यो। त्यसैले यो अध्याय दुई राजाको इतिहासभन्दा धेरै ठूलो विषय हो। यो मानव चेतनाको अध्ययन हो।
पात्र कथाः कंसः जब पुत्रले आफ्नै उत्पत्तिलाई कारागारमा हाल्यो
कंस यादववंशका पराक्रमी राजकुमार थिए। वीरता, युद्धकला र राजनीतिक क्षमताका कारण उनी जनतामाझ प्रभावशाली थिए। तर शक्तिप्रतिको मोह र आफूभन्दा माथि कसैलाई स्वीकार नगर्ने अहंकारले उनलाई आफ्नै पिता उग्रसेनविरुद्ध उभ्यायो। उनले आफ्ना पितालाई कारागारमा राखेर राज्य कब्जा गरे र आफूलाई निर्विवाद शासक घोषणा गरे।
यो घटना केवल राजनीतिक विद्रोह होइन, यो एउटा गहिरो आध्यात्मिक रूपक हो। अहंकारले सबैभन्दा पहिले आफ्नै उत्पत्तिलाई कैद गर्छ। उग्रसेन यहाँ केवल पिता होइनन्; उनी मर्यादा, परम्परा, अनुशासन र नैतिक अधिकारका प्रतीक हुन्। जब मानिसको अहंकार बढ्छ, उसले आफूलाई निर्माण गर्ने स्रोतहरूलाई नै अस्वीकार गर्न थाल्छ। ऊ गुरुको आवश्यकता देख्दैन, परिवारको मूल्य बुझ्दैन, इतिहासलाई बोझ ठान्छ र संस्कृतिलाई पुरानो भन्छ। यही कंसको मनोविज्ञान हो।
देवकी र वसुदेवलाई कारागारमा राख्नु तथा निर्दोष शिशुहरूको हत्या गर्नु पनि यही भयग्रस्त अहंकारको अभिव्यक्ति थियो। अहंकार सधैं डरले भरिएको हुन्छ। जसलाई आफ्नो शक्ति अटल छ भन्ने विश्वास हुँदैन, उसैले सत्यलाई नष्ट गर्न खोज्छ। तर सत्यलाई जन्मिनबाट कसैले रोक्न सक्दैन। कृष्णको जन्म यही शाश्वत सत्यको उद्घोष हो।
पात्र कथाः रावणः जब ज्ञानले विनम्रतालाई त्याग्यो
रावण वैदिक परम्पराका सबैभन्दा जटिल पात्रमध्ये एक हुन्। उनी केवल लङ्काका राजा मात्र थिएनन्; महान् तपस्वी, वेदवेत्ता, शिवभक्त, संगीतज्ञ, राजनीतिज्ञ र अद्वितीय योद्धा पनि थिए। उनको विद्वत्ता यति उच्च थियो कि देवताहरूले समेत उनको ज्ञानको सम्मान गर्थे।
तर ज्ञानको अन्तिम फल विनम्रता हुनुपर्छ। जब ज्ञानले विनम्रता गुमाउँछ, त्यसले अहंकार जन्माउँछ। रावणको यही कमजोरी थियो। उनले शक्ति र विद्वत्तालाई आत्मबोधका लागि होइन, प्रभुत्वका लागि प्रयोग गरे। आफ्ना अग्रजबाट लङ्का खोस्नु, सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो अधीनमा ल्याउने आकांक्षा राख्नु र अन्ततः सीताको अपहरण गर्नु–यी सबै घटनाहरू एउटै मनोविज्ञानका विभिन्न रूप हुन्। उनलाई लाग्यो कि शक्ति र ज्ञानले धर्मलाई पनि पराजित गर्न सक्छ। यही भ्रमले उनको पतनको आधार तयार गर्यो।
रावणलाई विभीषण, मन्दोदरी र धेरै विद्वान्हरूले सम्झाए। तर अहंकारको एउटा विशेषता हुन्छ–त्यसले परामर्श सुन्दैन, केवल प्रशंसा सुन्छ। त्यसैले रावणको पराजय रामको बाणले भन्दा धेरै पहिले उनको आफ्नै अहंकारले गरिसकेको थियो।
कंस र रावणः एउटै मनोविज्ञानका दुई रूप
पहिलो दृष्टिमा कंस र रावण फरक देखिन्छन्। कंस शक्ति र राजनीतिक नियन्त्रणका प्रतीक हुन् भने रावण ज्ञान, तपस्या र वैभवका। तर गहिराइमा हेर्दा उनीहरूको चेतनाको केन्द्र एउटै छ–अहंकार। कंसले आफ्ना पितालाई कारागारमा हाले; रावणले आफ्ना अग्रजको अधिकार हरण गरे। कंसले भविष्यवाणीसँग युद्ध गरे; रावणले धर्मसँग। कंसले कृष्णलाई रोक्न खोजे; रावणले रामलाई चुनौती दिए। दुवैले बाहिरी संसार जित्न खोजे, तर आफ्नै मनलाई जित्न सकेनन्। त्यसैले यी दुई पात्रले एउटै शिक्षा दिन्छन्–अहंकारले बाहिर राज्य जित्न सक्छ, तर भित्रको राज्य सधैं हार्छ।
रूपकः अहंकारको पहिलो कारागार
कंसले बनाएको कारागार केवल मथुराको जेल थिएन। त्यो प्रत्येक मानिसको अन्तःकरणभित्र बन्ने अदृश्य कारागारको प्रतीक हो।
जब मानिस आफ्नो अन्तरात्माको आवाज दबाउँछ, आफ्नो गुरुको शिक्षा बिर्सन्छ, आफ्ना अभिभावकको सम्मान गुमाउँछ, आफ्नो संस्कृतिलाई तुच्छ ठान्छ र आफ्नो नैतिकतालाई सुविधाका लागि बेच्न थाल्छ, तब उसले आफ्नै उग्रसेनलाई कारागारमा हालिरहेको हुन्छ। त्यसपछि विवेक बन्दी हुन्छ। कृतज्ञता बन्दी हुन्छ। करुणा बन्दी हुन्छ। अन्ततः सत्य नै बन्दी हुन्छ। यही अहंकारको वास्तविक कारागार हो।
आधुनिक सन्दर्भः आजका कंस र रावण
आज कंस र रावण कुनै पुराणका पात्र मात्र छैनन्। उनीहरू प्रवृत्तिका रूपमा हाम्रो समाजमा जीवित छन् । जब कुनै नेता राष्ट्रभन्दा आफूलाई ठूलो ठान्छ, त्यहाँ कंस जन्मिन्छ । जब कुनै विद्वान् आफ्नो प्रमाणपत्रलाई सत्यभन्दा ठूलो ठान्छ, त्यहाँ रावण जन्मिन्छ । जब कुनै संस्था आफ्नो संस्थापकका आदर्शहरू बिर्सन्छ, त्यहाँ उग्रसेन फेरि कारागारमा पुग्छन्। जब कुनै परिवारमा संवादको स्थान अहंकारले लिन्छ, त्यहाँ रामायण र भागवतका कथाहरू फेरि दोहोरिन थाल्छन्। प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ, तर अहंकारले मानिसलाई आफ्नै अन्तरात्माबाट टाढा बनाएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आर्थिक समृद्धि र वैज्ञानिक उपलब्धिले मानव जीवनलाई सहज बनाएका छन्, तर यदि चेतनाको विकास भएन भने यही प्रगति पनि रावणको स्वर्णलङ्काजस्तै बाहिरी वैभव र भित्री शून्यताको प्रतीक बन्न सक्छ।
जीवनबोधः सिंहासनभन्दा चेतना ठूलो
पुराणले अन्ततः एउटा महान् सत्य सिकाउँछ। समस्या सिंहासनमा होइन; त्यसमा बस्ने चेतनामा छ। कृष्णले पनि शासन गरे, रामले पनि शासन गरे, तर उनीहरूको सिंहासन सेवाको थियो। कंस र रावणको सिंहासन स्वामित्वको थियो। एउटाले प्रजालाई आफ्नो परिवार ठाने, अर्काले आफ्नो सम्पत्ति। यसैले नेतृत्वको वास्तविक आधार शक्ति होइन, सेवा हो; ज्ञान होइन, विनम्रता हो; अधिकार होइन, उत्तरदायित्व हो। जसले आफ्नै अहंकारलाई जित्न सक्छ, उसले संसारलाई जित्नु आवश्यक पर्दैन। उसको जीवन आफैं धर्मको सिंहासन बन्छ।
निष्कर्षः सबैभन्दा ठूलो विजय
कंस र रावणको अन्त राम र कृष्णको विजय मात्र होइन; त्यो अहंकारमाथि आत्मचेतनाको विजय हो। यही कारणले यी कथाहरू हजारौं वर्षपछि पनि सान्दर्भिक छन्। प्रत्येक युगमा सिंहासन बदलिन्छ, पात्र बदलिन्छन्, राज्य बदलिन्छन्, तर अहंकारको स्वभाव बदलिँदैन। अहंकारले आफ्नै उत्पत्तिलाई कैद गर्छ, आफ्नै सत्यलाई अस्वीकार गर्छ र अन्ततः आफ्नै विनाशलाई विजय ठान्छ। यसैले मानव जीवनको सर्वोच्च साधना बाहिरी सिंहासन प्राप्त गर्नु होइन, आफ्नो अन्तःकरणको सिंहासनमा विवेकलाई पुनः स्थापित गर्नु हो। जब विवेक राजा बन्छ, अहंकार आफैं सेवक बन्छ। यही धर्मको आरम्भ हो, यही राष्ट्रबोधको आधार हो, र यही सभ्यताको स्थायी विजय पनि हो।
