राष्ट्रबोध बिना उम्मेदवार छनौट लोकतन्त्रको आत्महत्या हो

-डा. रामकृष्ण तिमल्सेना ।

१. लोकतन्त्रको गुणस्तर अन्ततः राष्ट्रिय चुनावमा उम्मेदवार छनौटमा निर्भर हुन्छ। मतदानको अधिकार नागरिकको हातमा भएपनि व्यवहारमा नागरिकले रोज्ने विकल्प राजनीतिक दल, संरचना र संस्कारले पहिल्यै सीमित गरिदिएको हुन्छ। यहीँनेर राष्ट्रबोध निर्णायक अवधारणा बन्छ। राष्ट्रबोधयुक्त उम्मेदवार छनौट भनेको केवल योग्य व्यक्ति छान्नु होइन, राष्ट्रको दीर्घकालीन दिशा, मूल्य र सभ्यतागत निरन्तरताको संरक्षण गर्नु हो। यहां राष्ट्रबोधलाई उम्मेदवार छनौटको केन्द्रीय सिद्धान्त मानेर, विभिन्न देशका अभ्याससँग तुलना गर्दै नेपाली सन्दर्भका लागि मार्गदर्शन प्रस्तुत गरिएको छ।

२. राष्ट्रबोध र उम्मेदवार छनौटको सैद्धान्तिक सम्बन्ध

राष्ट्रबोध भनेको संविधान, इतिहास, भूगोल, संस्कृति, भाषा, सभ्यतागत स्मृति र साझा भविष्यप्रतिको सचेत निष्ठा हो। उम्मेदवार छनौटमा राष्ट्रबोधलाइ ध्यान दिइ निम्न प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा बिचार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

• यो उम्मेदवारको निर्णयले राष्ट्रको दीर्घकालीन हित सुरक्षित हुन्छ कि हुँदैन
• उसले व्यक्तिगत, दलगत वा पहिचानगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रलाई माथि राख्न सक्छ कि सक्दैन
• उसमा सत्ता होइन सेवा केन्द्रमा राख्ने संस्कार छ कि छैन
राष्ट्रबोध बिना उम्मेदवार छनौट व्यक्तित्व पूजा, जातीय गणित, पैसा र प्रचारद्वारा निर्देशित हुन्छ।

३. राष्ट्रबोधयुक्त उम्मेदवारका आधारभूत मापदण्ड

राष्ट्रबोधको दृष्टिले उम्मेदवार छनौटका मापदण्ड निम्न छन्-
३.१ नैतिक चरित्र र सार्वजनिक आचरण
निजी जीवनमा इमानदारी र सार्वजनिक जीवनमा उत्तरदायित्व। भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता।
३.२ संवैधानिक र संस्थागत निष्ठा
संविधान, न्यायपालिका, संसद् र स्वतन्त्र संस्थाप्रतिको सम्मान। व्यक्ति होइन प्रणाली बलियो बनाउने सोच।
३.३ दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टि
पाँच वर्षे चुनावी चक्रभन्दा माथि उठेर पुस्तागत हित बुझ्ने क्षमता।
३.४ समावेशी तर साझा मूल्यमा आधारित सोच
विविधतालाई राष्ट्रिय एकताको साधन बनाउने, विभाजनको औजार होइन।
३.५ बाह्य प्रभावप्रति विवेकपूर्ण दूरी

विदेशी दबाब, अनुदान वा विचारधाराबाट राष्ट्रहित विपरीत सम्झौता नगर्ने दृढता।
४. तुलनात्मक दृष्टिकोण
४.१ जर्मनी
जर्मनीमा उम्मेदवार छनौट पार्टीभित्र कडा आन्तरिक लोकतन्त्र र योग्यता मूल्याङ्कनबाट हुन्छ। Grundgesetz प्रति निष्ठा अनिवार्य मानिन्छ। नाजी अतीतको अनुभवले राष्ट्रबोधलाई संविधानिक नैतिकतासँग जोडेको छ। चरमपन्थी विचार बोकेका उम्मेदवार स्वतः अस्वीकार्य हुन्छन्।
४.२ जापान
जापानमा उम्मेदवार छनौटमा राष्ट्र, सम्राटीय संस्था, सामाजिक अनुशासन र दीर्घकालीन आर्थिक स्थिरता केन्द्रमा रहन्छ। व्यक्तिगत लोकप्रियताभन्दा संस्थागत निरन्तरता र प्रशासनिक दक्षता महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ राष्ट्रबोध सांस्कृतिक अनुशासनमार्फत व्यक्त हुन्छ।
४.३ फ्रान्स
फ्रान्सेली गणतन्त्रमा उम्मेदवार छनौट Republican values स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्वमा आधारित हुन्छ। धर्म, जात वा क्षेत्रीय पहिचानलाई उम्मेदवारीको आधार बनाइँदैन। राष्ट्रबोध यहाँ नागरिकता केन्द्रित अवधारणा हो।
४.४ भारत
भारतमा उम्मेदवार छनौटमा लोकतान्त्रिक आदर्श र सभ्यतागत राष्ट्रबोधबीच द्वन्द्व देखिन्छ। कतिपय दलले सभ्यतागत राष्ट्रबोधलाई उम्मेदवार छनौटको मापदण्ड बनाएका छन् भने कतिपयले जातीय र पहिचान गणितलाई। परिणामस्वरूप नेतृत्वको गुणस्तर असमान देखिन्छ।
४.५ सिंगापुर
सिंगापुरमा उम्मेदवार छनौट अत्यन्तै कठोर छ। शैक्षिक योग्यता, प्रशासनिक अनुभव, नैतिकता र राष्ट्रप्रतिको पूर्ण निष्ठा अनिवार्य मानिन्छ। यहाँ राष्ट्रबोध विकास र सुशासनसँग गाँसिएको छ।
५. नेपाली सन्दर्भमा चुनौती
नेपालमा उम्मेदवार छनौट प्रायः
• दलभित्रको शक्ति सन्तुलन
• पैसा र प्रभाव
• पहिचान र क्षेत्रीय गणित
• क्षणिक लोकप्रियता
बाट निर्देशित छ। राष्ट्रबोधलाई औपचारिक भाषणमा सीमित गरिएको छ, व्यवहारमा होइन। यसले संसद्, सरकार र स्थानीय तहमा औसत वा कमजोर नेतृत्व उत्पादन गरेको छ।
६. राष्ट्रबोध आधारित उम्मेदवार छनौटका लागि नेपाली मोडेल
६.१ दलभित्र राष्ट्रबोध परीक्षण
उम्मेदवार बन्नुअघि राष्ट्र, संविधान र दीर्घकालीन नीतिबारे स्पष्ट दृष्टि प्रस्तुत गर्नुपर्ने।
६.२ सार्वजनिक चरित्र अडिट
सम्पत्ति, आचरण र विगत निर्णयको खुला मूल्याङ्कन।
६.३ नीति केन्द्रित प्राथमिक चुनाव
व्यक्तित्व होइन नीति र दृष्टिकोणको प्रतिस्पर्धा।
६.४ नागरिक सहभागिता
नागरिक समाज, बौद्धिक वर्ग र विश्वविद्यालयको भूमिका।
७. निष्कर्ष
राष्ट्रबोध बिना उम्मेदवार छनौट लोकतन्त्रको आत्महत्या हो। तुलनात्मक अनुभवले देखाउँछ कि जहाँ राष्ट्रबोध उम्मेदवार छनौटको केन्द्रमा छ, त्यहाँ शासन स्थिर, नीति दीर्घकालीन र नेतृत्व विश्वसनीय हुन्छ। नेपालले पनि भावनात्मक राजनीति र पहिचान केन्द्रित छनौटबाट माथि उठेर राष्ट्रबोध आधारित उम्मेदवार छनौटको संस्कार विकास गर्नैपर्छ। यही बाटोले मात्र लोकतन्त्रलाई राष्ट्र निर्माणको साधन बनाउँछ, अवरोध होइन।
अस्तु।