-राजेन्द्र बजगाईँ ।
लोकतन्त्रमा निर्वाचन कुनै औपचारिक मिति मात्र होइन, यो जनता र सत्ताबीचको नैतिक सम्झौता हो । जब त्यो सम्झौता अस्पष्ट, नियन्त्रणित वा केवल कर्मकाण्डमा सीमित हुन्छ, तब सबैभन्दा प्रतिबद्ध लोकतन्त्रवादीहरू नै अघि बढ्न हिच्किचाउँछन् । डरका कारण होइन, अन्तरात्माका कारण । आज नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको यथार्थ यही हो, र यही कारणले धेरै सक्षम, इमान्दार र लोकतन्त्रमा गहिरो विश्वास राख्ने नेताहरू निर्वाचनमा होमिन अनिच्छुक हुँदै गएका छन्।
जब राजनीतिक दल जनता होइन, शक्ति दलाल, गुट–उपगुट र लेनदेनको राजनीतिले कब्जा गर्छन्, लोकतन्त्र एकैचोटि ढल्दैन । यो विस्तारै कमजोर बन्छ। दलहरू जनप्रतिनिधि होइन, सत्ताका व्यवस्थापक मात्र बन्छन् । निर्वाचन निर्णय हुने प्रक्रिया रहँदैन, केवल औपचारिकता बन्छ। यस्तो अवस्थामा लोकतन्त्र चिच्याएर मर्दैन, त्यो चुपचाप मर्छ।
विचाराधीन परिप्रेक्षको बहसः
‘नेपाली कांग्रेसभित्र आज गहिरो संस्थागत अन्योल व्याप्त छ। नियमित महाधिवेशन र विशेष महाधिवेशनको द्वन्द्व, संसद पुनस्र्थापनासँग जोडिएको वैधताको अस्पष्टता, र अधिकार कसको भन्ने प्रश्नले पार्टीलाई नै अलमलमा पारेको छ । आधारभूत प्रश्नहरू अझै अनुत्तरित छन्। पुरानो कार्यसमितिको निर्वाचित वैधता कसको हो ? विघटित प्रतिनिधिसभाका वास्तविक प्रतिनिधि को हुन् ? जब कुनै लोकतान्त्रिक संस्थाले यस्ता आधारभूत प्रश्नमा स्पष्ट उत्तर दिन सक्दैन, त्यहाँ सहभागितासमेत अर्थहीन हुन थाल्छ। यहाँ बहस चल्छ तबसम्म निरूपण असम्पन्न रहन्छ।’
जहाँ नियम शक्तिका लागि लचिलो र इमानदारका लागि कठोर हुन्छ, त्यहाँ लोकतन्त्र चल्दैन। आन्तरिक प्रक्रिया चयनात्मक रूपमा लागू हुन्छन् भन्ने अनुभूति भएपछि निर्वाचन विचार र क्षमताको प्रतिस्पर्धा होइन, पहिल्यै तय गरिएको परिणामको औपचारिक पुष्टि मात्र बन्न पुग्छ। यस्तो अवस्थामा निर्वाचन लड्नु लोकतन्त्रको अभ्यास होइन, यसको क्षयलाई वैधता दिनुजस्तै हुन्छ। यही कारणले धेरै लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने नेताहरू पछाडि हटिरहेका छन् ।
यससँगै राजनीतिक संस्कृतिमा आएको नैतिक उल्टोपन अझ गम्भीर छ। जब इमान्दारी बेवास्ता हुन्छ, बलिदान भुलिन्छ, र सेवाको कदर हुँदैन, राजनीति आफ्नो नैतिक आधार गुमाउँछ। हजारौँ रोजगारी सिर्जना गर्ने, संकटमा जीवन जोगाउने, पार्टी संरचना धान्ने, आन्दोलनका क्रममा व्यक्तिगत र आर्थिक क्षति बेहोर्नेहरूलाई न त सहानुभूति देखाइन्छ, न त सम्मान। पार्टी समर्थकहरूले उनीहरूको अवस्था सोध्दैनन्, कार्यकर्ताले आफ्नो नेताको मन छुने प्रयास गर्दैनन्, र त्यही मौनताबीच गलत तत्वहरू निर्णायक स्थानमा पुग्छन्। यस्तो राजनीतिमा नेतृत्व सेवा होइन, सौदा बन्छ।
युवापुस्ताको आन्दोलनसमेत सिद्धान्तभन्दा अवसरवादले कब्जा गरेको अनुभूति व्यापक छ। विश्व अनुभवले देखाउँछ—युवा आन्दोलन तब मात्र सफल हुन्छ, जब त्यो मुद्दामुखी, नैतिक र उत्तरदायी हुन्छ। जब आन्दोलन गलत हातमा पर्छ, अस्थायी आक्रोशमा चल्छ, र स्पष्ट पुनर्संरचनाको दृष्टि हुँदैन, त्यहाँ परिवर्तन होइन, अव्यवस्था मात्र जन्मिन्छ। गम्भीर नेताहरू यस्ता जोखिमपूर्ण, दिशाहीन प्रक्रियामा आफ्नो नाम जोड्न चाहँदैनन्।
पार्टीभित्र सहानुभूतिको अभावले यो संकटलाई झनै गहिरो बनाएको छ। जब आफ्नै नेता र कार्यकर्ताको पीडामा पार्टी मौन बस्छ, जब सहयोग र त्यागलाई सामान्य मानिन्छ, तब निष्ठा एकतर्फी हुन्छ। माथितर्फ मात्र वफादारी मागिने र तलतर्फ कुनै उत्तरदायित्व नहुने संस्कृतिमा असल नेतृत्व टिक्न सक्दैन। वैचारिक अन्योल अर्को गम्भीर कारण हो। नेपाली कांग्रेसमा विद्यमान परिस्थितिमा पनि उर्जाशील लीडरहरु लोकतन्त्रलाई उद्यम, उत्पादन र अवसरसँग जोडेर हेर्छन्। उनीहरू विश्वास गर्छन् कि राष्ट्र सशक्त अर्थतन्त्र, निजी पहल र उत्तरदायी शासनबाट बन्छ। विश्व इतिहासले स्पष्ट देखाएको छ—उत्पादनविहीन समाजवाद अन्ततः लोकप्रियतावादमा खस्छ, र लोकप्रियतावादले सशक्त संस्थाभन्दा कमजोर कठपुतली जन्माउँछ। यस्तो अवस्थामा जब शक्तिशाली छिमेकी र महाशक्तिहरूले समेत वास्तविक नेतृत्वभन्दा लोकप्रिय पात्रमा दाउ लगाएको देखिन्छ, जिम्मेवार नेताहरू थप सचेत हुन्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव पनि यही भन्छ। दक्षिण एसियादेखि युरोप र ल्याटिन अमेरिकासम्म, जहाँ पार्टीहरू कब्जामा परे, आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर भयो, र निर्वाचनको विश्वसनीयता घट्यो, त्यहाँ असल नेता सबैभन्दा पहिले पन्छिए। उनीहरूको बहिर्गमन लोकतन्त्रको पतनको कारण होइन, संकेत हो। जब असल मानिसहरूले निर्वाचन लड्न छाड्छन्, लोकतन्त्र पहिले नै जोखिममा परिसकेको हुन्छ।
त्यसैले नेपाली कांग्रेसका धेरै सक्षम र विश्वसनीय नेताहरू निर्वाचनबाट टाढा रहनुलाई कमजोरी ठान्नु गलत हुनेछ । उनीहरू निर्वाचनसँग डराएका होइनन्, उनीहरू अर्थहीन, अस्पष्ट र नैतिक आधार गुमाएकाको संलग्नतालाई निर्वाचनमार्फÞत वैधता दिन चाहँदैनन्। उनीहरू स्पष्ट नियम, निष्पक्ष प्रक्रिया, वास्तविक सहानुभूति र साँचो आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रतीक्षामा छन्। जबसम्म संस्थागत अन्योल हट्दैन, नैतिक उल्टोपन सच्याइँदैन, र पार्टीभित्र लोकतन्त्र व्यवहारमा फर्किँदैन, तबसम्म असल नेताहरू पछि हटिरहनेछन्। र त्यो रिक्त स्थान खाली रहनेछैन। त्यहाँ कठपुतली, अवसरवादी र पतन व्यवस्थापन गर्न सहज पात्रहरू प्रवेश गर्नेछन् । यो केवल पार्टीको समस्या होइन। यो लोकतन्त्रकै लागि चेतावनी हो ।
