कस्तो हुनपर्छ नेपालको परराष्ट्र नीति ?

-डा. रामकृष्ण तिमल्सेना

नेपालको राष्ट्रिय अस्तित्व र परराष्ट्रनीति सधैं भू -राजनीति, राष्ट्रिय चेतना (Rastrabodh) र साना राष्ट्रको रणनीतिक यथार्थसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित रहेछ। ऐतिहासिक दृष्टिले, नेपाल सधैं दुई महाशक्तिहरू, भारत र चीनबीच अवस्थित मध्यवर्ति राष्ट्रको रूपमा आफ्नो अस्तित्व टिकाइरहेको छ। आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय संरचना, बहुपक्षीय शक्ति प्रतिस्पर्धा र क्षेत्रीय महाशक्तिहरूको नीति अवलोकनले नेपाललाई सन्तुलित, बुद्धिमत्ता आधारित र दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाउन बाध्य बनाएको छ। नेपालको राष्ट्रबोध केवल ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक पहिचानमा सीमित छैन, यो भू राजनीतिक विवेक, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र राष्ट्रिय हितसँग घनिष्ठ सम्बन्धित चेतनाको रूप हो। Benedict Anderson (1983) ले राष्ट्रलाई ‘imagined political community’ भनेजस्तै, नेपालले साझा इतिहास, धर्म, भाषा, प्रतीक र प्राकृतिक भूगोलसँग जोडिएको राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गरेको छ। यसै आधारमा परराष्ट्रनीति बनाउँदा नेपालले आत्मनिर्भरता, सम्मानित अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति र दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ।

महाभारतको पाठ:

महाभारतमा पाण्डव र कौरवबीचको संघर्ष केवल युद्ध कथा होइन; यो राजनीतिक दर्शन, शक्ति सन्तुलन, गठबन्धन र रणनीतिक निर्णयको पाठ हो। कृष्णले अपनाएको साम-दाम-दण्ड-भेद रणनीति आजको साना राष्ट्रको कूटनीतिक अभ्याससँग निकट छ। युद्धको आवश्यकता र समय चयनले नै राजनीतिक सफलता तय गर्छ भन्ने सन्देश नेपालका लागि महत्वपूर्ण छ।

कौटिल्यको दर्शनबाट सिक्ने पाठ:

कौटिल्यको अर्थशास्त्रले (Arthashastra) साना राष्ट्रको आत्मनिर्भरता, शक्ति सन्तुलन र बहुपक्षीय कूटनीति सम्बन्धी मार्गनिर्देश दिन्छ। मण्डल सिद्धान्त अनुसार, छिमेकी प्रायः प्रतिकूल हुन्छन्, तर छिमेकीको छिमेकी मित्र हुन सक्छ। नेपालले भारत चीन अमेरिका त्रिकोणीय प्रतिस्पर्धामा hedging strategy अपनाउँदै, जोखिम न्यून र अवसर अधिकतम बनाउन सक्छ। कौटिल्यको षड्गुण्य नीति र शक्ति सूत्र (बल-विद्या-धन) नेपालको आधुनिक कूटनीतिक संरचना र राष्ट्रिय शक्ति निर्धारणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

Realism (Waltz, 1979; Mearsheimer, 2001) अनुसार साना राष्ट्रले बलियो राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धामा सतर्क रहनुपर्छ। नेपालको सुरक्षा दुविधा, शक्ति असमानता र क्षेत्रीय दबाब यस सिद्धान्तसँग मेल खान्छ। Liberalism (Keohane & Nye, 1977) र Constructivism (Wendt, 1999) ले बहुपक्षीय अन्तर्राष्ट्रिय संरचना, पहिचान, मूल्य र अन्तरनिर्भरताले साना राष्ट्रको कूटनीतिमा कसरी योगदान गर्छ भन्ने दृष्टि दिन्छ। साना राष्ट्रहरूले बहुपक्षीय संस्थामा सक्रियता, soft power र आर्थिक सांस्कृतिक leverage प्रयोग गर्नुपर्छ। Nepal जस्ता राष्ट्रले active balancing र strategic autonomy नीति अपनाएर केवल बल वा दबाबमा प्रतिक्रिया दिनुको सट्टा दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित सुनिश्चित गर्न सक्छ। साना राष्ट्रहरूको अनुभव जस्तै फिनल्याण्ड, सिंगापुर, भुटानले देखाउँछ कि रणनीतिक neutrality, multi-vector diplomacy र issue-based engagement साना राष्ट्रको संरक्षण र विकासका लागि आवश्यक छन्।

नेपालको परराष्ट्रनीति इतिहासको बिष्लेषण गर्दा तीन मुख्य चरणमा क्रमबद्ध देखिन्छ। पहिलो चरण 1950–1970s मा पारंपरिक सन्धि र सुरक्षा सहयोगको थियो। 1950 मा भएको भारत नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धिले सीमाना, सुरक्षा र व्यापारको समन्वय तय गर्यो, तर यसले साना राष्ट्रको निर्भरता र buffer-state चुनौती पनि देखायो। दोस्रो चरण 1980s-1990s मा नेपाल बहुपक्षीयता र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागितामा सक्रिय भयो। SAARC को स्थापना र UN peacekeeping मा सहभागिताले राष्ट्रबोध-आधारित कूटनीति र multi-vector diplomacy को अभ्यास सुनिश्चित गर्‍यो। तेस्रो चरण 2000s-2025 मा नेपाल भारत-चीन-अमेरिका त्रिकोणीय प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा नयाँ चुनौती र अवसरसँग जुध्न बाध्य भयो। BRI, MCC, IPEF जस्ता परियोजनाले आर्थिक, कनेक्टिविटी र सुरक्षा सन्दर्भमा सन्तुलन अपनाउने आवश्यकता पुष्टि गर्यो। यस अवधिमा Nepal ले Strategic Sāma–Dāna–Bheda–Daṇḍa प्रयोग गर्दै soft power, cultural diplomacy र Himalayan identity को उपयोग गरेको देखिन्छ।

नेपालको राष्ट्रबोध आधारित व्यावहारिक नीति चार तहमा संचालित गर्न सकिन्छ। Diplomatic Tier मा पेशागत बौद्धिक राजदूत, थिङ्क ट्याङ्क र बहुपक्षीय मंच समावेश हुन्छ। Security Tier मा सीमासम्बन्धी निगरानी, साना-सशस्त्र बल र रणनीतिक संरचना महत्वपूर्ण छन्। Economic Tier मा हाइड्रोपावर, पर्यटन, व्यापार र regional connectivity समावेश गर्न सकिन्छ। Cultural & Soft Power Tier मार्फत Buddhist circuit, Himalayan ecology र UN peacekeeping मा भूमिका सुनिश्चित हुन्छ। साथै Nepal ले महाभारत र कौटिल्यको अर्थशाष्त्रको दृष्टिकोण अनुसार चार चरणको संकट-प्रबंधन रणनीति अपनाउन सक्छ: Sāma (शान्तिपूर्ण संवाद), Dāna (लाभ/सहयोग विनिमय), Bheda (रणनीतिक गठबन्धन वा दबाब) र Daṇḍa (आखिरी विकल्पमा सुरक्षा प्रयोग)।

दीर्घकालीन रणनीतिक सूत्र राष्ट्रबोध संग समाहित गरेर तयार पार्दा नेपालले भारत र चीनसँग active balancing कायम राख्न सक्छ, multilateral engagement र strategic autonomy अपनाउन सक्छ, economic diplomacy लाई national security सँग जोड्न सक्छ, Himalayan identity र soft power प्रयोग गर्न सक्छ, पेशागत foreign service र think tanks मार्फत रणनीतिक बुद्धिमत्ता विकास गर्न सक्छ, आन्तरिक consensus मा आधारित foreign policy continuity सुनिश्चित गर्न सक्छ, sustainable defense policy अपनाउन सक्छ, diversified foreign partnerships निर्माण गर्न सक्छ, issue based global engagement (climate, trade, peacekeeping) मा संलग्न हुन सक्छ र regional power shifts को निगरानी र अनुकूलन गर्न सक्छ।

नेपालको राष्ट्रबोध केवल सांस्कृतिक पहिचान होइन, यो भू-राजनीतिक विवेक, यथार्थवादी कूटनीति, दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित र आधुनिक IR सिद्धान्तको प्रयोग हो। महाभारत र कौटिल्यले सिकाउने नैतिक रणनीतिक दृष्टिकोण, आधुनिक IR सिद्धान्तहरू, र साना राष्ट्रहरूको अनुभव सँग मिलेर नेपालका लागि व्यावहारिक, बुद्धिमत्ता आधारित र दीर्घकालीन विदेश नीति निर्माण गर्न सकिन्छ। यस अध्यायले स्पष्ट पार्छ कि नेपालको रणनीतिक सफलता केवल सुरक्षा वा अर्थतन्त्रमा मात्र होइन, राष्ट्रबोध, सांस्कृतिक भौगोलिक पहिचान, बुद्धिमत्ता र बहुपक्षीय कूटनीतिक चालमा निर्भर छ। भविष्यमा नेपालले आफ्नो भू-राजनीतिक स्थिति, सांस्कृतिक-आत्मिक पहिचान र राष्ट्रिय हितलाई जोडेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सन्तुलित, सम्मानित र प्रभावशाली भूमिका निर्वाह गर्न सक्षम हुनेछ।