दुर्गाप्रसाद गौतम ।
हाल श्रीलंकाले सन् १९४८ मा आफू स्वतन्त्र भए पछिको सबैभन्दा खराब आर्थिक संकटको सामना गरिरहेको छ । मुलुकमा विदेशी मुद्रा सञ्चितिको मात्रा दिनानुदिन क्रमिक रुपमा कमी हुँदै गएको छ। जसका कारण खाद्यान्न, इन्धन, औषधि जस्ता अत्यावश्यक वस्तु आयात गर्न श्रीलंकाले सकिरहेको छैन । इन्धन अभावका कारण देशैभर लामो समयसम्म विद्युत अवरुद्ध हुन पुगेको छ । डिजेलको अभावले देशभरका धेरै थर्मल पावर प्लान्टहरू बन्द भएका छन । जसको कारण देशभरि रोलिंग बिजुली भारि मात्रामा कटौती हुन पुगेको छ। श्रीलंकालाई परनिर्भर बनाउँदै लग्ने अबस्थाको सिर्जना स्वरुप आएको आर्थिक समस्याले चामल, दाल, दुधको धुलोकासाथै खाना पकाउने ग्यास र इन्धनको मूल्यवृद्धिले श्रीलंकालीहरूलाई प्रत्यक्षरुपमा दैनिक जीवन गुजारामा असर गरेको छ । आर्थिक हिसाबले सक्षमहरुले बस्तु खरिद गर्ने लाइनमा घण्टौं बिताउन पर्ने अबस्था भएकाले पैसा भएकाले पनि किन्न नसक्ने परिस्थिति सिर्जना भएको छ ।
विदेशी मुद्रा संचातिमा भएको ह्रासका कारणले उत्पन्न संकटले बाध्य पारेको आयात प्रतिबन्धका कारण सबै अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्तिमा अभाव भएकाले प्रमुख वस्तुहरूको मूल्यमा अचानक भएको वृद्धिले धेरैमानिसहरूलाई सब्सिडीको दयरामा परेको छ। आधादिन वा सोभन्दा बढीसमयसम्म चल्ने बिजुली कटौती, र इन्धन र अत्यावश्यक खाद्यान्न र औषधि अभावको सामना गर्नुपर्ने परिस्थितिले जनआक्रोश नयाँ उचाइमा पुगेको छ । मुलुकभर धेरै अत्यावश्यक खाद्य वस्तुहरूको उच्च माग भएकाले, श्रीलंकाको खाद्यान्न मूल्य गतमहिना वर्ष–दर–वर्षको आधारमा रेकर्ड २१.१ प्रतिशतले बढेको छ । मुद्रास्फीति दर १८.७ प्रतिशत हो जुन २००८ यताकै उच्च मुद्रास्फीति दर हो । हाल,अमेरिकी एक डलर बराबर २९५ श्रीलंकाली रुपौयाँ छ । जसको अर्थ श्रीलंकाली रुपैयाँ अवमूल्यन भएको छ, त्यसैले श्रीलंकाको लागि आयात महँगो भएको छ। यसले श्रीलंकाको घरेलु बजारमा ट्रिकल–डाउन प्रभाव पारेको छ। श्रीलंका आयातमा निर्भर देश भएकाले व्यापार सन्तुलन झनै बिग्रिएको छ। देशको प्रयोगयोग्य मुद्रा सञ्चिति एक अर्ब डलरभन्दा तल झरेको छ र ऋणतिर्न सक्ने क्षमतामा कमी आएको छ ।
श्रीलंकाली सरकारले भ्रष्टाचारका साथै मुलुकमा अगाडीदेखि देखापर्ने गरेको आर्थिक समस्यालाई स्वीकार गर्न नसक्नु र सो अवस्थालाई सुधारका लागि आवश्यक सुप्रबन्धको अवस्था सिर्जना गर्न नसक्दा अवस्था झन विकराल बन्दै गरेको छ । संकट गहिरो हुँदै जाँदा त्यहाँ सडक विरोधहरू चर्कदै जाँदा र यस्तो बिरोधलाई रोक्नकै लागि सरकारद्वारा विशेष नयाँ नियमहरू ल्याइएका छन् जसले मानिसहरूलाई सार्वजनिक स्थानहरूमा भेला हुनबाट रोकन कोसिस गर्नुका साथै आवाजलाई शान्त पार्न कोसिस गरेको पाइन्छ । तथापि यी कृयाकलाप मानिसहरुका आवाजलाई शान्त पार्न असफल भयो; र कर्फ्यूको बावजुद वर्तमान सरकारविरुद्ध आफ्नो आक्रोश र निराशा व्यक्त गर्न जनस्तरमा विरोध प्रदर्शन भए।
पहिलो, श्रीलंका यसको पर्यटनमा धेरै निर्भर छ। सन २०१९मा इस्टरसन्डेको आतंकवादी हमलाले पर्यटक आगमनमा कमी
ल्यायो । सन २०१९मा पर्यटक आगमन अघिल्लो वर्षको तुलनामा २० प्रतिशतले घटेको छ । यसको पर्यटन क्षेत्र, एक विदेशी मुद्रा कमाउने २०१९ को इस्टर आक्रमण र कोभिड महामारीले स्तब्ध भएको थियो।
दोस्रो, कोभिडको बन्दाबन्दीले पर्यटन र अर्थतन्त्रको बाँकी रहेका सबैलाई अपांग बनायो। विश्वव्यापी महामारीले पर्यटक आगमन ७० प्रतिशतले घटाएको छ । सन २०२० मा महामारीका कारण देशको कुलगार्हस्थ्य उत्पादनको १० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने श्रीलंकाको पर्यटन उद्योग नराम्ररी प्रभावित भएको थियो । श्रीलंकाले २०१९ मा पर्यटनबाट करिब ४अर्ब अमेरिकी डलर कमाएको थियो – र यो महामारीका कारण करिब ९० प्रतिशतले घटेको छ। यसले ठूलो विदेशी मुद्रासंकट निम्त्यायो । सन २०१९, २०२० र २०२१ श्रीलंकाको पर्यटन उद्योगका लागि अभिशाप बनेको छ ।
तेस्रो, श्रमिकहरूको रेमिटेन्सले श्रीलंकाको विदेशी मुद्रा आम्दानीको प्रमुख स्तम्भ भएको छ जुन फराकिलो व्यापार घाटको बिरूद्ध पर्याप्त कुशन प्रदान गर्दछ र यसले देशको बाह्य क्षेत्रको लचिलोपनलाई बढाउँछ। विदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख स्रोत भएकाले कामदारको रेमिट्यान्सले विगत दुईदशकमा औसतमा वार्षिक व्यापार घाटाको झण्डै८० प्रतिशत ओगटेको छ । तर श्रीलंकामा विदेशी मुद्राको प्रमुख स्रोत कामदारको रेमिट्यान्स १० वर्षकै न्यूनमा झरेकोछ ।
चौथो, श्रीलङ्काको सङ्कटका सामान्य कारणहरू एकपछि अर्को कार्यान्वयन हुँदै आएका सरकारी नीति र कार्यक्रमहरूमा रहेका व्यापक त्रुटिहरू हुन्। जनतालाई ठूलो राहत प्रदान गर्न डिसेम्बर २०१९मा अभूतपूर्व र अनावश्यक कर कटौतीको घोषणा गरिएको थियो । तिनीहरूले मूल्य अभिवृद्धि कर दरलाई १५ प्रतिशतबाट ८ प्रतिशतमा घटायो जसले श्रीलंकाको राजस्वमा अझ गिरावट ल्यायो। कर कटौतीले सार्वजनिक आयमा तीव्र गिरावट ल्यायो, जसले बजेट घाटा, जुन २०१९ मा जीडीपीको औसत ५ प्रतिशत थियो, २०२१ मा १० प्रतिशतमा धकेल्यो। बजेट घाटा पूरागर्न सार्वजनिक ऋण लिनुको विकल्प थिएन। राजनीतिक नेतृत्वको अल्पकालीन भिजनको हितमा विकास आयोजना बनाउने र पूरागर्नका लागि अनाहकमा सार्वजनिक ऋणलिने प्रवृत्तिका कारण सार्वजनिक ऋणको बोझ बढ्दै गएको छ ।
पाँचौं, कृषि क्षेत्रमा यस्तै विलक्षण निर्णय गरियो। श्रीलंका सरकारले देशको कृषि प्रणालीलाई पूर्णतया अर्गानिक बनाउने निर्णय गरेको छ। २०२१ मा, श्रीलंका सरकारले सबै प्रकारका कृषि रसायन र मलमा प्रतिबन्ध लगायो। तर यो हतारको निर्णयले कृषि उत्पादनमा ठूलो गिरावट ल्यायो र देशमा भोकमरीको सम्भावना बढ्यो। वास्तवमा, त्यो निर्णय एक विपत्तिको रूपमा परिणत भयो र ७० प्रतिशत फसल नष्ट भयो र खाद्यवस्तुहरूको उच्च मूल्यको नेतृत्व गर्यो। मुद्रा स्फीति नयाँ उचाइमा पुग्यो र स्थिति अझ खराब भयो। छैटौं, रुस–युक्रेन संकटले इन्धन आपूर्तिमा बाधा पुर्याएको छ जसले इन्धनको मूल्य बढेको छ जसले श्रीलंकाको आर्थिक संकटलाई अझ बढाएको छ।
समग्रमा, श्रीलंकाको संकटको लागि बाह्य भन्दा आन्तरिक कारणहरू बढी जिम्मेवार छन्। इस्टर बम विष्फोट, कोभिड–१९महामारी, रुस–युक्रेन द्वन्द्व सरकारको नियन्त्रणमा नहुन सक्छ तर त्यसपछि के भयो त्यो सरकारको नीतिगत त्रुटिका कारण भएको हो । सस्तो लोकप्रियताका लागि लिइएका राजनीतिक निर्णय र गलत आर्थिक नीति जस्ता घरेलु कारकहरूले देशलाई संकटको भुमरीमा धकेलिएको छ । श्रीलंकाको यो अबस्थामा हुनुका धेरै माथि उल्लेख भएका कारक तत्वहरु नेपाली अर्थतन्त्रमा कृयासिल छन् र यिनीहरुलाई बेलैमा अर्थ व्यवस्थाको सबलिकरणका लागि सकारात्मक ढंगबाट सम्बोधन गर्न श्रीलंकाको गिर्दो अर्थतन्त्र र यसका कारक तत्वबाट सिक्न जरुरी छ।
-लेखकः नेपाली काङ्ग्रेस नागार्जुन नगर सभापति हुन् ।
